O projekcie

Projekt jest realizowany przez konsorcjum naukowe stworzone przez Instytut Studiów Politycznych PAN i Collegium Civitas. Został sfinansowany przez Narodowe Centrum Nauki w ramach konkursu OPUS11. Kierownikiem projektu jest dr hab. Tomasz Stryjek, prof. ISPPAN.

Przedmiotem badania są przemiany, jakim od początku lat dwutysięcznych podlegają kultury historyczne (kultury pamięci) Polski i Ukrainy. Projekt odwołuje się do ujęcia kontekstu przemian kultur historycznych w Europie autorstwa trojga teoretyków. Po pierwsze, Nikołaja Koposowa, który wskazał na przewagę pamięci kulturowej nad pamięcią polityczną w państwach Europy Zachodniej i odwrotną relację między nimi w państwach Europy Środkowej i Wschodniej. Po drugie, Aleidy Assmann, która pokazała, jak państwa zachodnie w procesie integracji podniosły Holokaust do rangi mitu założycielskiego Europy, czym przyczyniły się do tego, iż ich środkowo- i wschodnio-europejscy sąsiedzi upomnieli się o wprowadzenie do pamięci europejskiej zbrodni stalinowskich. Po trzecie, Jörna Rüsena, który wyróżnił trzy wymiary kultury historycznej: estetyczny, kognitywny i polityczny.

 Nadrzędnym celem projektu jest zbadanie, po pierwsze, jaki jest w kulturze historycznej Polski i Ukrainy udział pamięci kulturowej, czyli badań nad „własnym” dziedzictwem kulturowym i jego ochrony, oraz pamięci politycznej, czyli różnych działań mających na celu integrację polityczną. Po drugie, jak kultury te odpowiadają na wyzwanie ogólnoeuropejskiej pamięci o Holokauście i jak odnoszą się do projektu Assmann kształtowania dialogicznej pamięci o II wojnie światowej. W końcu po trzecie, jak uczestnicy polityki w tych państwach posługują się obrazami przeszłości dla zyskiwania poparcia obywateli i legitymizacji lub delegitymizacji porządku politycznego. Drugim głównym celem projektu jest zbadanie różnic i podobieństw między kulturami historycznymi Polski i Ukrainy, biorąc pod uwagę to, iż ich wspólna przeszłość wypełniona była tyle aktami współpracy, ile konfliktów i zbrodni. Porównanie struktur tych kultur ma doprowadzić m. in. do ustalenia „głębokich” źródeł nieporozumień we współczesnym polsko-ukraińskim dialogu historycznym.

Znaczenie projektu polega na: 1. wzmocnieniu empirycznych podstaw wiedzy o przemianach pamięci i tożsamości w państwach Europy Środkowej i Wschodniej, 2. rozwinięciu metodologicznej refleksji w dziedzinie studiów nad pamięcią zbiorową, 3. pogłębieniu wiedzy na temat wzajemnego postrzegania się przez współczesnych Polaków i Ukraińców, 4. sformułowaniu uwag odnośnie do skuteczności oddziaływania instytucji powoływanych przez państwa dla formowania zbiorowych wyobrażeń o przeszłości (gł. instytutów pamięci narodowej) oraz 5. rozjaśnieniu „korzeni” czynników sprzyjających i ograniczających rozwój polsko-ukraińskiego dialogu o przeszłości.

W czasie realizacji projektu zostaną przeprowadzone cztery prezentacje wyników i debaty – po dwie w Polsce i na Ukrainie. Efektem projektu będą m. in.: monografia na temat polityki pamięci na Ukrainie od 2014 r., zbiór wszystkich raportów i analiz z fazy A, B i C wydany w języku ukraińskim i angielskim oraz publikacje artykułów w wysokopunktowanych czasopismach zawierające wyniki poszczególnych badań.

Badania w ramach projektu są realizowane w trzech fazach. 

  • W fazie A przedmiotem analizy są obrazy przeszłości, w tym przeszłych relacji między Polską a Ukrainą, jakie mają dziś „zwykli” Polacy i Ukraińcy. W tym celu przeprowadziliśmy ogólnokrajowe sondaże w obu krajach, planowane są także jakościowe studia przypadków, aby uzyskać dane na temat pamięci oraz jej roli w konstruowaniu tożsamości zbiorowej. 
  • Z kolei w fazie B będziemy analizować nadawców obrazów przeszłości: „stare” i „nowe” media (programy historyczne TV, czasopisma historyczne), szkołę (programy nauczania historii) i aktorów społecznych, aby ocenić, jaki jest ich wpływ na pamięć Polaków i Ukraińców. 
  • W końcu w fazie C zamierzamy zbadać politykę pamięci prowadzoną przez władze państw i innych uczestników polityki (partie polityczne, ruchy społeczne). Przyjrzymy się temu, jak odpowiadają oni na wymienione wcześniej wyzwania zewnętrzne, a także czy z pomocą obrazów przeszłości wzmacniają swoją pozycję w oczach wyborców.

W czasie realizacji projektu przeprowadzimy cztery prezentacje wyników, na których będziemy chcieli wysłuchać tego, co o kulturach historycznych obu krajów myślą ich mieszkańcy. Jesteśmy również ciekawi odbioru społecznego prowadzonych przez nas badań.